Od harcerskich kursów i pierwszych łączności do klubów, PZK, licencji, konstrukcji i międzynarodowej wspólnoty. Rozdział pokazuje też sporną datę początków LKK i kończy się zamknięciem legalnego nadawania we wrześniu 1939 r.
Krótkofalarstwo w odrodzonej Polsce zaczęło się od ludzi, którzy uczyli się radia w praktyce. Po latach zaborów i wojny brakowało zarówno jednolitego prawa, jak i gotowych urządzeń. Umiejętności radiotelegraficzne przynosili m.in. byli żołnierze, harcerze i technicy; kurs warszawski dla harcerzy w 1921 roku oraz szkolenia w 1922 uczyły telegrafii. Retrospektywne opracowanie przypisuje powstanie Radioklubu Harcerskiego grudniowi 1923 roku. Nie należy z tego robić jednego bezspornego „aktu narodzin”: radioamatorzy eksperymentowali wcześniej, a późniejsze jubileusze wybierały różne symboliczne daty. [7]
Za ważny próg uznaje się 6 grudnia 1925 roku. Tadeusz Heftman, używający znaku TPAX, nawiązał wtedy dwustronną łączność krótkofalową z holenderską stacją. Było to coś innego niż słuchanie zagranicznych nadawców: operator musiał zbudować lub przystosować nadajnik i odbiornik, opanować telegrafię, znaleźć właściwą częstotliwość i doprowadzić do obustronnego przekazania sygnałów. Z czasem korespondencję potwierdzały karty QSL, które dokumentowały łączności, krążyły pocztą między kontynentami i stawały się kolekcjonowanym śladem pracy stacji. W kwietniu tego samego roku powstała Międzynarodowa Unia Radioamatorów (IARU); polska delegacja uczestniczyła w spotkaniu paryskim, co od początku wiązało krajowe środowisko z międzynarodową społecznością. [7]
W pierwszej połowie lat dwudziestych ruch wyrastał z małych klubów, a nie z masowego dostępu do gotowych radiostacji. W źródłach pojawiają się warszawski Polski Klub Radionadawców (później PKRN), klub poznański, Lwowski Klub Krótkofalowców (LKK), a następnie ośrodki wileński i krakowski. Sam początek LKK pozostaje sporny: artykuł Stanisława Białowiejskiego z 1929 roku datuje jego powstanie na 1928, podczas gdy późniejsza historia klubu podaje 1926 i pierwsze walne zgromadzenie w 1927. Być może jedna data dotyczy pierwszych spotkań, a druga formalnego założenia klubu. Nie ma jednak pewności, czy właśnie stąd wynika różnica. [6, s. 208–209; 13, s. 28]
Lwów był wówczas miastem II Rzeczypospolitej, stolicą województwa lwowskiego; dziś leży na Ukrainie i nosi nazwę Lwów/Lviv. Określenie „polski” w nazwie klubu i pisma odnosi się do ówczesnej organizacji państwowej oraz sieci jej członków, nie do współczesnych granic. LKK stał się jednym z głównych organizatorów ruchu, wydawał od 1929 roku „Krótkofalowca Polskiego” i koordynował okręgi obejmujące Warszawę, Lwów, Poznań, Wilno i Kraków. W listopadzie 1929 roku jego sekretariat prosił czytelników o eksponaty i pomoc przy przygotowywanej ogólnopolskiej wystawie. Ten apel pokazuje, że klub tworzył nie tylko stacje, lecz także wspólną publiczną scenę dla hobby. Styczniowy numer pisma z 1930 r. wzywał już: „Zwiedzajcie Ogólnopolską Wystawę Krótkofalową we Lwowie”. To potwierdza publiczną zapowiedź, ale sam druk nie dokumentuje przebiegu wystawy ani frekwencji. [5, PDF s. 1; 8; 18]
Rozwój zależał jednak od administracji. W 1929 roku Białowiejski pisał o braku jasnych i należycie opracowanych zasad oraz trudnościach z uzyskiwaniem zezwoleń; w jego ocenie hamowało to rozwój i spychało część aktywności w nielegalność. Ten tekst jest współczesną diagnozą działacza, nie bezstronną wykładnią prawa. Zmiana znaków wywoławczych dobrze pokazuje przejście od eksperymentu klubowego do regulacji państwowej: po międzynarodowym podziale znaków pojawiły się polskie prefiksy, a od 1929 roku państwo zaczęło wydawać licencje nadawcze. Retrospektywne historie PZK rozróżniają znaki używane na podstawie zezwoleń klubowych od znaków licencjonowanych przez Ministerstwo Poczt i Telegrafów; szczegółowy system zmieniał się, dlatego przedwojennych prefiksów nie należy bez daty odczytywać tak, jak dzisiejszych. [6, s. 208–209; 8]
Powstanie Polskiego Związku Krótkofalowców było odpowiedzią na pytanie, kto ma koordynować kluby i reprezentować Polskę za granicą. Nie był to gładki proces: LKK proponował federację klubów, a warszawski PKRN i środowiska związane z Instytutem Radiotechnicznym miały inną wizję centralnej organizacji. Zjazd delegatów w czerwcu 1929 roku nie zakończył sporów. W lutym 1930 w Warszawie odbyło się zgromadzenie założycielskie PZK, lecz pierwszy statut napotkał zastrzeżenia administracyjne i opór części środowiska; nowy przyjęto w marcu 1931, a spór statutowy według opracowania OT16 zamknął się dopiero w czerwcu 1933. Dlatego „powstanie PZK” najczęściej datuje się na 1930 rok, ale jego organizacyjne, prawne i międzynarodowe etapy warto opisywać oddzielnie. W grudniu 1932 IARU uznała PZK jako ogólnopolskiego przedstawiciela; wcześniej tę rolę pełnił LKK. [7; 8]
Organizowanie PZK szło w parze z rywalizacją sportową. Według późniejszej historii zawodów OT16, w marcu 1930 r. odbyła się krajowa konkurencja „Maksimum QSO Dnia”, a w grudniu zawody drużynowe z udziałem dziesięciu czteroosobowych zespołów. To samo opracowanie podaje, że w 1933 r. PZK powierzył LKK organizację zawodów międzynarodowych, w których potwierdzenia QSL stanowiły warunek zaliczenia łączności. Szczegóły o skali udziału pochodzą z retrospektywy organizacyjnej, nie z przeliczenia zachowanych dzienników. [14]
Poza głównymi ośrodkami także lokalne kluby formalizowały naukę i pracę. Ogłoszenie Poznańskiego Klubu Krótkofalowców z 1934 r. zapowiadało czwartkowe spotkania, kurs telegrafii dla początkujących i pokaz nadajnika bateryjnego; warunki antenowe SP1PZ ograniczały m.in. przewody tramwajowe. Rejestry urzędowe z lat 1934 i 1937 określały cele Bydgoskiego oraz Morskiego Klubu w Gdyni — od kursów i kontaktów po biuro QSL — lecz opisują cele statutowe, nie dowodzą ich pełnej realizacji. Wpis założycieli Bydgoskiego Klubu podaje „Gwidon Damazy”, podczas gdy późniejszy biogram znanego krótkofalowca używa formy „Damazyn”; nie wiadomo, czy różnica wynika z pomyłki w zapisie nazwiska. [1, 2]
Klub oznaczał warsztat i sieć wzajemnej pomocy. Krótkofalowcy budowali aparaturę z dostępnych części, publikowali opisy układów, uczyli się od siebie i prowadzili nasłuchy. W numerze „Krótkofalowca Polskiego” z 1929 roku A. Kranzler opisał amatorski nadajnik z oscylatorem Hartleya, a Marceli Dicker przedstawił własny prosty miernik; Jan Ziembicki opisywał wpływ kluczowania na stabilność i czystość sygnału. To przykłady pracy technicznej, w której ograniczony sprzęt nie był wyłącznie przeszkodą: wymuszał eksperyment i wymianę wiedzy. W styczniu 1930 r. Zygmunt Bresiński SP3KX opisał także modulację foniczną, w tym układ Heisinga oraz dobór elementów toru mikrofonowego. Prasa klubowa przekazywała więc nie tylko konstrukcje nadajników, lecz także wskazówki do samodzielnego uzyskania i regulacji fonii. [5, PDF s. 3–10; 18]
Notatka SP1IO Tadeusza Makowskiego z 1936 r. pokazuje codzienną stronę pracy operatora: licencjonowany od 1935 r. nadawał dorywczo, częściej nasłuchiwał i testował własne układy. Zasilał stację w domu z sieci 220 V prądu stałego, a w terenie z baterii anodowej 150 V; opisał też QSO z obozu żeglarskiego. Nie potwierdzał planowanego rejsu wokół Bałtyku. [3]
W drugiej połowie lat trzydziestych środowisko miało już regularne życie klubowe, zawody krajowe i międzynarodowe oraz silniejszy kontakt z harcerstwem. Opracowanie PZK podaje około 630 członków klubów pod koniec 1934 roku i przyjęcie Związku Harcerstwa Polskiego do PZK w 1936. Liczby te należy traktować jako dane wtórne, ale współczesny obraz z prasy pokazuje skalę aktywności: w 1938 roku klubowe raporty wymieniały łączności, nasłuchy, budowę nadajników, prace laboratoryjne i przygotowania do zawodów. Jeden z nadawców z Przemyśla raportował nadajnik Hartleya o mocy wejściowej 3 W zasilany ręcznie napędzaną prądnicą; inny, podczas wakacji, pracował w zawodach mocą około 4 W. Równolegle operatorzy śledzili DX, czyli dalekie łączności, a SP1AR zgłaszał sto krajów do programu DX Century Club. Osiągnięcia takie jak te wymagały cierpliwości, dobrego odbioru i potwierdzeń QSL, a nie tylko dużej mocy. [8; 9, nr 7/1938; 10, nr 8/1938]
Klubowe radio wychodziło też poza własne lokale. W 1938 r. LKK pokazał działającą stację SP1LK podczas Krajowej Wystawy Lotniczej we Lwowie; relacja Jana Ziembickiego wymienia również harcerską SP1BP i pięciowatowy, bateryjny nadajnik SP1FN. Wystawa łączyła rozmowy przez mikrofon, pracę stacji i publiczną prezentację konstrukcji. W styczniu 1939 r. Śląski Klub Krótkofalowców zapowiadał podobną wystawę z uruchamianą stacją 60-watową i urządzeniami przenośnymi, ale sama zapowiedź nie dowodzi, że całość zrealizowano zgodnie z planem. [15; 16]
Codzienna praca bywała mniej widowiskowa niż zawody i wystawy. W miesięcznym raporcie z 1934 r. stacja SP1FF z Trembowli zanotowała 332 nasłuchy i 38 łączności, a autor wyjaśniał, że nadawał wieczorem, bo w dzień nie było prądu. W tej samej rubryce odnotowano wyłączenie innego nadajnika po awarii lampy. To pojedyncza migawka, nie statystyka krajowa, ale dobrze pokazuje, jak zasilanie i domowa naprawa kształtowały praktykę. [17]
Nie należy utożsamiać amatorskiego krótkofalarstwa z radiokomunikacją wojska ani z radiem publicznym. Nadawanie amatorskie odbywało się na przydzielonych zakresach, na podstawie zezwoleń i dla eksperymentu, samokształcenia oraz kontaktu między operatorami. Wojsko miało własne sieci i stacje. Jednocześnie państwo dostrzegało, że krótkofalowcy posiadają umiejętności przydatne w sytuacji kryzysowej: w 1939 roku w ramach przygotowań obrony przeciwlotniczej w Poznańskiem szkolono telegrafistów i planowano wykorzystanie amatorskich stacji do lokalnych zadań meldunkowych. Plan ten dotyczył przygotowań do konkretnego zagrożenia. Nie oznacza, że zwykła praca klubów była służbą wojskową. [11]
W latach 1936–1937 Jan Ziembicki SP1AR opisywał przenośny, bateryjny transceiver na 56 i 430 MHz, a późniejszy raport LKK odnotował nieudaną próbę 59 km Bezmiechowa–Błażów i udaną łączność Lwów–Błażów na blisko 78 km. Są to relacje techniczne autorów i uczestników, nie niezależne pomiary; pokazują jednak, że wczesne UKF rozwijało się przez terenowe próby małej mocy, z wynikami zależnymi od anten, rzeźby terenu i pogody. [4]
Końcówka sierpnia i początek września 1939 roku gwałtownie przecięły tę działalność. Wspomnienie Jana Kępińskiego, spisane w 1970 roku, podaje, że pod koniec sierpnia Ministerstwo Poczt i Telegrafów poleciło zdemontować urządzenia nadawcze i zwrócić licencje. Dziennik Ustaw potwierdza wyjątkowe rozporządzenie z 1 września w sprawie unieruchomienia radiostacji krótkofalowych nadawczo-odbiorczych. W praktyce zakończyło to legalne nadawanie amatorskie w przedwojennym kształcie. We wrześniu część krótkofalowców została zaangażowana w doraźną łączność i obronę cywilną, a w czasie okupacji doświadczenie radiowe niektórych posłużyło konspiracji. To już jednak osobna historia radiokomunikacji wojennej i podziemnej, nie dalszy ciąg zwykłego hobby. [11; 12]
Dodatkowe źródła
[1] „Krótkofalowiec Polski”, 1934, nr 10, s. 209; komunikat Poznańskiego Klubu. Zapowiedź planowanych zajęć, nie potwierdzenie ich odbycia. Wróć do tekstu
[2] rejestry Bydgoskiego Klubu (1934) i Morskiego Klubu w Gdyni (1937); cele deklarowane w dokumentach urzędowych. Rozbieżność Damazy/Damazyn pozostaje otwarta. Wróć do tekstu
[3] Tadeusz Makowski SP1IO, notatka techniczna z 1936 r., relacja własna. Wróć do tekstu
[4] Jan Ziembicki SP1AR, artykuł konstrukcyjny z 1936 r. i raport LKK z 1937 r.; opisy eksperymentów uczestników. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
Źródła i wskazówki do lektury
[5] „Krótkofalowiec Polski”, listopad 1929, nr 11, PDF s. 1, 3–10; apel LKK, praktyka i konstrukcje. Wróć do tekstu 2
[6] Stanisław Białowiejski, „Obecny stan krótkofalarstwa w Polsce”, 1929, drukowane s. 208–209; kluby i diagnoza problemów prawnych. Wróć do tekstu 2
[7] Tomasz Ciepielowski, „Historia krótkofalarstwa SP”, 2007; w szczególności historia organizowania PZK i akceptacja statutu. Wróć do tekstu 2 3
[8] Jerzy Kowalski, „Powstanie i rozwój krótkofalarstwa polskiego w latach 1920–1939”, OT20 PZK; synteza wtórna, szczególnie licencje, IARU i członkostwo. Wróć do tekstu 2 3 4
[9] „Krótkofalowiec Polski”, 1938, nr 7, wiadomości DX i DXCC. Wróć do tekstu
[10] „Krótkofalowiec Polski”, 1938, nr 8, raporty klubowe. Wróć do tekstu
[11] Jan Kępiński SP3QD, wspomnienie o wrześniu 1939, spisane w czerwcu 1970; późniejsza relacja publikowana przez SPOTC PZK. Wróć do tekstu 2
[12] Rozporządzenie wyjątkowe Ministra Spraw Wewnętrznych z 1 września 1939, Dz.U. 1939 nr 88 poz. 561. Wróć do tekstu
[13] „Krótkofalowiec Polski”, retrospektywa z 1988 r., drukowana s. 28; relacja o spornej dacie LKK. Wróć do tekstu
[14] OT16 PZK, historia zawodów SPDX Contest; retrospektywne źródło organizacyjne o krajowych zawodach z 1930 r. i międzynarodowych z 1933 r. Liczby uczestników podajemy za tą historią zawodów.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[15] Jan Ziembicki SP1AR, relacja z Krajowej Wystawy Lotniczej we Lwowie, „Krótkofalowiec Polski”, 1938, nr 7; źródło współczesne wydarzeniu, warstwa tekstowa może zawierać błędy.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[16] zapowiedź „Wystawy Radiowej Krótkofalowców Śląskich”, 1939, nr 1; świadczy o planie wystawy 1–15 stycznia, nie o jej realizacji.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[17] raporty stacyjne, „Krótkofalowiec Polski”, 1934, nr 8, s. 23; jeden miesięczny zapis SP1FF i wzmianka o awarii lampy.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[18] „Krótkofalowiec Polski”, styczeń 1930, nr 1, strona reklamowa i drukowane s. 1–4 artykułu „Modulacja” Zygmunta Bresińskiego SP3KX; numer zawiera reklamę oraz artykuł o modulacji. Karta JBC oznacza konkretny numer jako domenę publiczną; nie przypisano osobnej licencji CC.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu 2