Wojna przerwała legalne hobby, lecz część kompetencji i ludzi znalazła zastosowanie w podziemiu, radiu powstańczym i łączności emigracyjnej. Wojenne zadania radiowe różniły się od wcześniejszego, amatorskiego nadawania.
Wybuch wojny w jednej chwili przerwał zwyczajny świat polskich radioamatorów: własne stacje, korespondencję z zagranicą, zawody i klubowe spotkania. Ich wiedza nie zniknęła jednak razem ze sprzętem. W warunkach okupacji pomagała budować podziemne kanały łączności, naprawiać odbiorniki i tworzyć urządzenia dla ruchu oporu. To historia nie tyle jednej organizacji czy rodzaju radia, ile ludzi przenoszących umiejętności z hobby do bardzo różnych zadań wojennych — często za cenę wolności i życia.
Rozbrojenie eteru i chaotyczny początek
Pod koniec sierpnia 1939 r. Ministerstwo Poczt i Telegrafów nakazało demontaż nadajników amatorskich i zwrot licencji [1]. Decyzja miała uniemożliwić użycie sprzętu przez przeciwnika, ale pozostawiła państwo bez części przygotowanych operatorów i urządzeń. Retrospektywna historia PZK odnotowuje, że ćwiczenia obrony przeciwlotniczej wcześniej zakładały udział krótkofalowców, lecz zarazem wielu z nich zmobilizowano do zadań niezwiązanych z ich specjalnością. W pierwszych dniach kampanii nie było czasu ani sprawnej koordynacji, by odwrócić skutki demontażu [1].
Wspomnienie poznańskiego krótkofalowca pokazuje, jak wyglądał ten rozpad na poziomie jednostkowym. Radioamatorzy z Poznania uczestniczyli w przygotowaniach obrony przeciwlotniczej, a część z nich po wycofaniu wojska próbowała dotrzeć do jednostek. Autor relacji, który trafił do Warszawy, pomagał Janowi Pokorskiemu uruchomić przy YMCA stację zastępującą unieruchomione lub przejęte rozgłośnie Polskiego Radia. Później ukrywał i wywoził sprzęt wystawy radiowej, ryzykując rozpoznanie przez okupantów [2]. Jest to wspomnienie spisane w 1970 r., nie dziennik z września 1939 r.; oddaje konkretną drogę jednego człowieka, nie los wszystkich krótkofalowców.
Po zajęciu kraju Niemcy prowadzili rewizje i rekwirowali nadajniki, dokumentację oraz odbiorniki. Zakaz posiadania radioodbiorników odciął ludność od legalnego nasłuchu zagranicznych wiadomości; za ukrywanie odbiornika groziły surowe kary [1, 3]. To ważne rozróżnienie: nasłuchiwanie BBC na ukrytym domowym radiu było nielegalnym odbiorem informacji, ale nie oznaczało, że słuchacz był krótkofalowcem. Krótkofalarstwo oznaczało tu praktykę techniczną i amatorską pracę na falach krótkich, zwłaszcza nadawanie i prowadzenie dalekich łączności. Nie było też tym samym co późniejsze CB.
Umiejętności w podziemiu — i ich granice
Jesienią 1939 r. część warszawskich krótkofalowców zaczęła rozpoznawać przebieg niemieckich polowych linii telefonicznych; później podejmowano także próby ich zakłócania [1]. W 1941 r. powstał plan sieci radiowej łączącej Warszawę z Londynem, Belgradem i Budapesztem, ale według tej samej relacji nie został zrealizowany. Jesienią tego roku aresztowano dużą grupę podejrzaną o działalność wywiadowczą, w tym krótkofalowców; część zatrzymanych trafiła do obozów [1]. Dostępny opis nie pozwala dokładnie ustalić składu grupy, przebiegu represji wobec każdej osoby ani tego, które umiejętności amatorskie rzeczywiście wykorzystano w konkretnych akcjach.
Tam, gdzie przydawało się doświadczenie, nie zawsze oznaczało ono samodzielną pracę radiostacji. Krótkofalowcy doradzali wojskowym łącznościowcom w doborze pór i pasm dla połączeń dalekiego zasięgu, pomagali budować nadajniki i odbiorniki, a także naprawiali radia trzymane potajemnie przez rodziny. Były to zadania dla podziemia i sieci informacyjnej, nie kontynuacja legalnego hobby. Z kolei żołnierze wojsk łączności, operatorzy radiotelegrafiści czy personel radiowy stanowili szerszą grupę zawodową: nie należy automatycznie przypisywać każdemu z nich przedwojennej licencji krótkofalarskiej [1].
Wyrazistym przykładem jest Jan Pokorski, przedwojenny sekretarz generalny PZK. Wspomnienie Jana Kępińskiego z 1970 r. doprecyzowuje, że podczas oblężenia Warszawy Pokorski organizował obsadę stacji SP42 przy YMCA i SP21 w Alei Róż. Według autora obie przekazywały telefonicznie program Polskiego Radia, a SP42 nadawała także serwis telegraficzny PAT; jest to późniejsza relacja, nie dziennik emisji z 1939 r. [6] W okresie okupacji Pokorski organizował produkcję nadajników dla konspiracji; został aresztowany i stracony w 1942 r. [1][7, 8, 9] „Stolica” w 1957 r. oraz opracowanie IPN identyfikują go jako Bolesława Borowskiego.
Nie wiadomo dokładnie, gdzie stracono Pokorskiego. Źródła różnie opisują też jego związki z organizacjami podziemnymi. Według wspomnienia Kępińskiego od 1941 r. pracował dla Delegatury Rządu. Opracowanie PZK z 1988 r. podaje ulicę Leszno jako miejsce egzekucji i opisuje straconych jako członków Polskiej Partii Robotniczej. Nie ma jednak pewności, że Pokorski zginął właśnie przy tej ulicy ani że należał do tej partii. [8, 9, 10]
Miejsce pamięci przy ul. Mszczonowskiej, fotografia z 2010 r. Fot. Mikiapole3, CC BY-SA 2.5, rekord Commons. Zdjęcie bez zmian; nie stanowi dowodu miejsca śmierci Pokorskiego.
_2.JPG){kind=link}
Wiedza konstruktorów znalazła też zastosowanie w wojskowych radiostacjach. Tadeusz Heftman, przedwojenny krótkofalowiec i konstruktor AVA, projektował w Polskich Wojskowych Warsztatach Radiowych w Stanmore przenośne zestawy AP-5 dla łączności Sztabu Naczelnego Wodza z podziemiem. Opracowanie Muzeum II Wojny Światowej podaje, że ulepszony model z 1943 r. zrzucano do okupowanego kraju w 1944 r.; obsługiwali go specjalnie szkoleni żołnierze. To przykład przeniesienia umiejętności z hobby do wojskowego zadania, nie amatorska działalność na pasmach.[4] Artykuł MIIWŚ
Gwidon Damazyn: od nasłuchu do konspiracyjnego nadajnika
Gwidon Damazyn SP2BD, przedwojenny członek klubów w Poznaniu i Bydgoszczy, w Buchenwaldzie pomagał budować ukryte odbiorniki dla obozowego podziemia. Późniejszy szkic SP Old Timers Club podaje, że w kwietniu 1945 r. skonstruował także telegraficzny nadajnik z anteną ukrytą w budynku kina. Według tej relacji 8 kwietnia Damazyn i rosyjski współwięzień Konstantin Leonow nadali wielojęzyczny apel o pomoc; źródło nie publikuje oryginalnego meldunku ani pełnego zapisu odpowiedzi, dlatego szczegóły pozostają relacją biograficzną, nie stenogramem. To konspiracyjna praca dla ruchu oporu, a nie kontynuacja licencjonowanego hobby. [12]
Chronologia Miejsca Pamięci Buchenwald opisuje 11 kwietnia nadejście amerykańskiej III Armii oraz mobilizację Międzynarodowego Komitetu Obozowego. Nie wspomina Damazyna ani jego transmisji. Dostępne źródła nie pozwalają przypisać radiowemu apelowi przyczynowego sprawstwa wyzwolenia ani określonej liczby ocalonych. [13]
Buchenwald, barak sypialny więźniów, około 1945 r. Autor nieustalony; Bundesarchiv, Bild 146-1985-003-03, CC BY-SA 3.0 DE, rekord Commons. Zdjęcie dokumentuje warunki w obozie, nie przedstawia Gwidona Damazyna ani jego radiostacji. Wersja zmniejszona i skompresowana, bez kadrowania.
Zębik, Markowski i powstańcze radio
Replika „Błyskawicy” w Muzeum Powstania Warszawskiego. Fot. Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 PL, rekord zdjęcia. Zdjęcie przedstawia współczesny eksponat; nie jest fotografią z 1944 r. Wersja zmniejszona i skompresowana, bez kadrowania.
Antoni Zębik, członek PZK i konstruktor, zaczął gromadzić części do mocnego nadajnika po ucieczce z niewoli. Zbudowane z pomocą Bolesława Drożdża urządzenie uruchomiono w Częstochowie w 1943 r.; jego próby były odbierane w kraju i w Anglii [1, 3]. Kiedy okupanci zainteresowali się radiostacją, jej przeniesienie wymagało pomocy innych osób. Pod koniec roku urządzenie przekazano podziemiu. Dobrze pokazuje to wspólnotowy charakter takiej pracy: konstruktor nie mógł sam zaopatrywać się, ukrywać sprzętu i utrzymywać łączności. Potrzebni byli pomocnicy, kryjówki i transport.
W Powstaniu Warszawskim nadajnik Zębika miał służyć radiostacji „Błyskawica”, lecz w pierwszych dniach okazał się zawilgocony i wymagał naprawy. Włodzimierz Markowski, krótkofalowiec działający w łączności AK, zbudował w pośpiechu zastępczy nadajnik „Burza” z dostępnych części. Obie stacje nadawały audycje dla mieszkańców i odbiorców za granicą; „Błyskawica” rozpoczęła pracę 8 sierpnia, a jej ostatnia audycja nadano 4 października 1944 r. [3]. Ich znaczenie było zarazem praktyczne i symboliczne: dawały powstańcom głos w eterze, ale nie mogły zastąpić łączników, telefonów polowych i trudnej łączności radiotelegraficznej między oddziałami. W źródle o powstaniu opisano, jak brak koordynacji między dzielnicami przyczynił się do niezsynchronizowanego natarcia na Dworzec Gdański [3]. Radio nie usuwało ograniczeń pola walki.
Te radiostacje AK bywa się mylnie sprowadza do „amatorskiego radia”. Zbudowali je ludzie z doświadczeniem krótkofalarskim, lecz służyły wojskowej łączności i informacji w powstaniu. Podobnie przedwojenny radioamator używający później radiostacji wojskowej działał w innej roli niż podczas hobby. Wojenne radio obejmowało zarówno podziemne szyfrowane meldunki, łączność oddziałów, nasłuch, propagandę i wojskowe sieci emigracyjne — każde z odmiennym celem i organizacją.
Inny radiowy, ale nie krótkofalarski przykład stanowiła rozgłośnia „Świt”, która nadawała z okolic Londynu od 1942 r. do 1944 r., starając się sprawiać wrażenie, że działa w okupowanej Polsce. Jej audycje informacyjne i propagandowe korzystały m.in. z depesz podziemia; była przedsięwzięciem rządu na uchodźstwie, a nie amatorską stacją. Szczegóły pochodzą z artykułu naukowego o szerszym temacie propagandy radiowej, który przywołuje wcześniejsze opracowania i wspomnienia.[5]
Emigracja i trudny powrót
Wojna rozproszyła polskich krótkofalowców po obozach jenieckich, formacjach wojskowych i placówkach poza krajem. Historia środowiskowa PZK opisuje, jak część operatorów związała się z łącznością II Korpusu, szkoliła radiotelegrafistów i adaptowała dostępny sprzęt wojskowy do dalekich połączeń. Amatorskie doświadczenie w doborze pasma i propagacji fal przydawało się, choć połączenia te odbywały się w wojskowej strukturze i pod kontrolą oficerów [1]. To nie była zwykła praca na znakach amatorskich, nawet jeśli praktyka krótkofalarska stanowiła jeden z jej zasobów.
Koniec okupacji nie przywrócił od razu przedwojennego życia klubowego. Zniszczenia, rozproszenie ludzi i powojenna niepewność opóźniły odbudowę organizacji. PZK rozpoczął odtwarzanie struktur w 1946 r., a pierwsze licencje nadawcze wydano dopiero później [1]. Te daty wykraczają poza ścisły zakres rozdziału, ale wyjaśniają jego konsekwencję: polskie krótkofalarstwo przetrwało dzięki ludziom i ich wiedzy, choć państwo, sprzęt i warunki legalnej działalności zmieniły się zasadniczo.
Źródła
[1] Zbigniew Rybka i Ireneusz Wyporski, Historia krótkofalarstwa polskiego (1970), rozdz. 4–5, udostępniona kopia — szczegółowa retrospektywa środowiskowa; część informacji pochodzi ze wspomnień, a autorzy nie przy każdym szczególe wskazują dokument, na którym się oparli. Wróć do tekstu 2 3 4 5 6 7 8 9 10
[2] „Wrzesień 1939”, wspomnienie poznańskiego krótkofalowca — relacja opatrzona datą 30 czerwca 1970 r.; wspomnienie jednego uczestnika wydarzeń. Wróć do tekstu
[3] „Łączność radiowa w Powstaniu Warszawskim”, Stowarzyszenie Pamięci Powstania Warszawskiego 1944 — opracowanie o okupacyjnym nasłuchu, łączności AK i radiostacjach powstańczych; nie przy każdym szczególe wskazuje wykorzystany dokument. Wróć do tekstu 2 3 4
[4] Muzeum II Wojny Światowej, „Radiostacja AP-5” — muzealny opis radiostacji i jej historii. Wróć do tekstu
[5] Renata Piasecka-Strzelec, „‘Głosy prawdy’…”, Wojna i Pamięć, nr 4/2022, s. 18–36; Autorka opisuje „Świt”, korzystając z wcześniejszych opracowań i wspomnień. · PDF Wróć do tekstu
Źródła uzupełniające
[6] Jan Kępiński SP3QD, wspomnienie z 1970 r., opublikowane przez SPOTC; źródło relacyjne o stacjach SP42/SP21 i działalności Pokorskiego.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[7] retrospektywa PZK 2010 o Janie Pokorskim.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[8] „Stolica”, 1957, nr 42, wykaz z 16 października, wywiedziony z grypsu z 1947 r.; wymienia Bolesława Borowskiego jako Jana Pokorskiego.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu 2
[9] artykuł IPN, 2015, s. 62–64; ustalenie tożsamości Pokorskiego oraz różne opisy jego związków z organizacjami podziemnymi.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu 2
[10] PZK, Krótkofalowiec Polski, 1988, s. 29; opis wskazujący ulicę Leszno jako miejsce egzekucji i wiążący ofiary z Polską Partią Robotniczą; informacje te nie są pewne.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[11] Mikiapole3, miejsce pamięci przy Mszczonowskiej, 2010, CC BY-SA 2.5; zdjęcie kontekstowe.. [Źródło oryginalne 1](https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mszczonowska_(szubienica)
Pozostałe źródła uzupełniające
[12] SP Old Timers Club, „Gwidon Edmund Damazyn ps. ‘Baron’ SP2BD”, późniejszy i wprost wstępny szkic biograficzny; szczegóły nadajnika i apelu z 8 kwietnia przedstawiono jako relację.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu
[13] Miejsce Pamięci Buchenwald, chronologia 11 kwietnia 1945 r.; kontekst wejścia III Armii i działań komitetu obozowego, bez odniesienia do Damazyna.. Źródło oryginalne 1 Wróć do tekstu