Odbudowa PZK, państwowy nadzór, kluby PZK/LOK/ZHP, licencjonowanie i ograniczenia sprzętowe współistniały z warsztatem, zawodami, kontaktami zagranicznymi i eksperymentami technicznymi.
Krótkofalarstwo jest radiem używanym przez amatorów, którzy uczą się techniki, zdają wymagany egzamin i prowadzą łączności na przydzielonych pasmach, pod własnym znakiem wywoławczym. W praktyce oznaczało to rozmowę telegrafią lub głosem z kimś po drugiej stronie kraju czy świata, potwierdzaną często kartą QSL, ale też konstruowanie anten, naprawianie urządzeń, zawody i naukę elektroniki. Nie była to zawodowa ani wojskowa łączność radiowa. Nie należy też utożsamiać krótkofalarstwa z CB: to odrębny rodzaj łączności obywatelskiej, z innymi zasadami dostępu. W PRL amatorskie radio pozwalało na kontakt z zagranicą i eksperyment, a zarazem było działalnością reglamentowaną przez państwo.[1]
Odbudowa, która szybko została zatrzymana
Po wojnie wracali do radia ludzie rozproszeni przez okupację, konspirację i służbę na różnych frontach. W październiku 1946 r. spotkało się 24 krótkofalowców, wśród nich dawni działacze PZK, byli żołnierze Armii Krajowej oraz osoby pracujące w nowych instytucjach państwowych. To nie był prosty powrót przedwojennego świata: uczestników dzieliły doświadczenia i polityczne biografie, a wspólną sprawą była próba zalegalizowania pasji. Na zjeździe 1 lutego 1948 r. formalnie reaktywowano PZK; powstały oddziały regionalne, a kluby miały uczyć Morse’a, pomagać budować radiostacje i anteny oraz umożliwiać pierwsze łączności.[1]
Prawo do nadawania nie wynikało jednak z samego członkostwa. Regulacje pojawiły się dopiero pod koniec 1948 r., a pierwsze krótkoterminowe zezwolenia wydano prawdopodobnie w 1949 r. Ich uzyskanie wiązało się z kontrolą państwa i było trudne; do końca dekady licencjonowanych nadawców pozostało niewielu. PZK nie miało własnego pisma, klubom brakowało lokali i urządzeń. W 1950 r. Związek rozwiązano, a krótkofalarstwo włączono jako sekcję do Ligi Przyjaciół Żołnierza (LPŻ), organizacji łączącej szkolenie techniczne z przygotowaniem obronnym.[1] W tym układzie techniczna pasja mogła służyć nauce radiotelegrafii i pracy z urządzeniami, ale jej samodzielność organizacyjna została ograniczona.
Skalę ograniczeń dobrze pokazuje mały, lecz wymowny licznik: w 1954 r. ogólnopolski wykaz obejmował 48 stacji, w tym zaledwie dziewięć klubowych. Mimo to klubowe radio nie było wyłącznie ćwiczeniem na sucho. W 1953 r. krótkofalowcy połączyli UKF-ową łączność samochodową z obsługą Wyścigu Pokoju, a pasmo krótkofalowe posłużyło do przekazywania wiadomości do Warszawy. Ten przykład dotyczy amatorskich operatorów wykorzystujących swoje umiejętności podczas wydarzenia; nie czyni z ich hobby wojskowej ani państwowej sieci łączności. Inny ślad z 1953 r. pokazuje międzynarodową użyteczność: stacja SP2KAC pomogła przez kolejne stacje radioamatorskie znaleźć w Szwajcarii lekarstwo dla chorego dziecka w Niemczech.[2]
Odwilż: związek i sieć klubów
Polityczna odwilż po 1956 r. przyniosła krótkofalowcom przestrzeń do ponownego zorganizowania się. Uchwała z 11 stycznia 1957 r. rozpoczęła reaktywację PZK; w czerwcu wybrano jego nowy zarząd. Warto zachować rozróżnienie: źródła opisują wcześniejsze próby odbudowy, okres działania w LPŻ oraz osobny proces reaktywacji z 1957 r. Nie dowodzą prostego, nieprzerwanego trwania tej samej osoby prawnej od okresu przedwojennego czy nawet od 1948 r.[2][3]
Odtąd krótkofalarstwo rozwijało się w kilku strukturach naraz. PZK reprezentował środowisko wobec administracji i za granicą, prowadził obieg kart QSL oraz wspierał licencjonowanych nadawców. Kluby działały również pod patronatem LOK (następczyni LPŻ, przemianowanej w 1962 r.) i Związku Harcerstwa Polskiego. Część krótkofalowców należała do dwóch organizacji: PZK dawał międzynarodowe kontakty i reprezentację, a LOK mogła zapewnić pomieszczenie i techniczne zaplecze. Układ ten bywał źródłem sporów o przymusową przynależność oraz o to, kto właściwie reprezentuje radioamatorów. W 1959 r. zaostrzono i zarazem uporządkowano zasady licencjonowania: wprowadzono kategorie zezwoleń i egzamin obejmujący radiotechnikę, telegrafię oraz przepisy. Licencja stawała się więc bramą do pasma, a klub ważnym miejscem nauki i dostępu do stacji.[1][3]
Nie był to ruch masowy, ale do lat siedemdziesiątych mocno urósł. Artykuł historyczny oparty na aktach i sprawozdaniach podaje 694 licencje wydane do 1960 r. i 6242 aktywne licencje pod koniec 1979 r.; w tym samym roku działało 238 klubów PZK, 127 harcerskich i 435 LOK. Liczby te opisują różne kategorie i nie należy dodawać ich jako liczby unikatowych krótkofalowców. Statystyki nie mówią też, że każdy klub miał dobry sprzęt: kontrola z 1977 r. wykazała, że część istniała tylko formalnie. Wspólne kluby przyciągały młodzież do techniki, ale były także narzędziem wychowania i szkolenia w organizacjach, które miały cele szersze niż hobby.[1] Zarządzenie Ministerstwa Oświaty z 1964 r. dopuszczało sekcje łączności, radiotelegrafię i udział w zawodach w szkolnych kołach LOK; pokazuje oficjalny program, a nie jego wdrożenie w każdej szkole. [11]
Lokalna prasa odsłaniała też praktykę harcerskich radioklubów. „Gwarek” w 1959 r. opisywał tarnogórskich harcerzy ćwiczących Morse’a, naprawiających odbiorniki Syrena i Szarotka oraz budujących krótkofalowy nadajnik „7 Mc” — zapis oznacza częstotliwość, nie moc. Klub korzystał z dwóch pożyczonych radiostacji RBM; planowany warsztat nie jest dowodem, że wszystkie prace ukończono. Z kolei relacja „Gazety Zielonogórskiej” z października 1965 r. podaje, że na obozie SP3ZHC piętnastu uczestników ukończyło kurs telegrafii, zbudowało maszt, antenę i uziemienie, a jeden z harcerzy zmontował nadajnik dwupasmowy 15 W. Przez dwa tygodnie stacja pracowała całą dobę i według gazety przeprowadziła blisko tysiąc QSO z 65 krajami, uzyskując WAC w 16 godzin. To liczby z jednego lokalnego sprawozdania prasowego, nie statystyka ruchu harcerskiego w Polsce. [10][12]
Warsztat, świat i granice swobody
Lokalne dzieje radioklubu LOK „Beskid” w Limanowej pokazują drogę od nasłuchu do nadawania: klub powstał w 1958 r., korzystał ze sprzętu z demobilu, m.in. RBM-1, EKB i Lambdy, a znak SP9KRJ uzyskał dopiero w latach 1981–1982. Wczesny przykład konstrukcyjny daje Wojciech Putyło SP8AJK: po kursie LPŻ budował odbiorniki, a w 1965 r. wzbudnicę SSB z kwarcami z radiostacji 10RT. Krzysztof Słomczyński SP5HS po odmowach licencji otrzymał ją w 1957 r., współtworzył Polski Klub DX i działał w strukturach IARU. To wybrane lokalne i biograficzne przykłady, nie przekrój wszystkich klubów ani stacji. [8]
W radioklubie można było zdobyć coś więcej niż instrukcję: stół, antenę, części, kolegów gotowych pomóc i okazję do pierwszej łączności. Historia warszawskiego klubu SP5KAB opisuje spotkania przy lokalu LOK na Nowowiejskiej, gdzie odkładano i odbierano karty QSL. Gdy nadajnik zakłócał nagłośnienie teatru i kościoła w sąsiedztwie, stację przeniesiono nad Wisłę, gdzie dało się rozwiesić anteny i pracować większą mocą. Ten detal pokazuje krótkofalarstwo jako rzecz materialną i społeczną: wymagało miejsca, współpracy, słuchania eteru i uwzględniania sąsiadów.[4]
Sprzęt był jednym z głównych ograniczeń. Krajowy transceiver amatorski, o którego produkcję PZK zabiegał, nie powstał. Nadawcy korzystali z urządzeń własnej konstrukcji, sprzętu z demobilu lub kosztownego importu, czasem zdobywanego przez kontakty za granicą. Zmiany emisji – od starszej modulacji AM ku SSB, która pozwalała efektywniej wykorzystać pasmo, oraz rozwój UKF i FM – wymagały nowych układów, wiedzy i dostępu do części. W małym warsztacie wiedza ze schematu i praktyka klubowa mogły zastąpić fabryczne urządzenie, choć nie zawsze zapewniały niezawodność i zgodność z aktualnymi wymogami.[1][4] Zielonogórskie opracowanie muzealne za początek polskich emisji cyfrowych uznaje 3 marca 1980 r., gdy klub SP3ZHC przeprowadził łączność SSTV, czyli przesłał obraz telewizyjny wąskopasmowo. To ciekawy znak, że u progu nowej dekady amatorskie radio wykraczało już poza głos i Morse’a.[5]
Indywidualna historia Andrzeja Gamdzyka SP5PO pokazuje, jak warsztatowe umiejętności przekładały się na eksperymenty UKF. Biogram SP OTC opisuje jego udział w terenowych zawodach Polny Dzień od 1954 r., pracę z Babiej Góry na 87 MHz, transceivery na 2 m i 70 cm oraz skonstruowany w 1958 r. nadajnik SSB o mocy 100 W. Wspomina też o przygotowaniu sprzętu UKF na wilgotne warunki Jaskini Miętusiej w 1959 r. To jedna dobrze udokumentowana biografia, nie reprezentatywny obraz wszystkich klubów. Biogram SP5PO
Łączność amatorska sprawdzała się również poza klubem. Relacja Wojciecha Kłosoka SP9PT z wyprawy wysokogórskiej „Alaska ’74”, opublikowana w „Taterniku” rok później, opisuje radiostację KF o mocy około 180 W i regularne kontakty między Jukonem a Polską. Przekazywano nią meldunki o postępach wyprawy oraz wiadomość o śmiertelnym wypadku dwóch uczestników. Autor wyraźnie odróżnia radiostację krótkofalarską od ręcznych radiotelefonów do łączności wewnątrz zespołu. To relacja uczestnika i konkretne zastosowanie, nie dowód, że wyprawy w podobny sposób organizowano powszechnie. „Taternik” 4/1975, s. 155–156
Łączności z zagranicą niosły prestiż i zwykłą radość spotkania, ale budziły podejrzliwość władz. PZK potrafił jednak wykorzystać swoją pozycję międzynarodową: Wojciech Nietyksza wszedł do władz IARU w 1972 r., w 1975 r. Warszawa gościła zgromadzenie I Regionu, a w 1978 r. Polska zorganizowała mistrzostwa świata w radiopelengacji – zawodach, w których trzeba namierzać ukryty nadajnik. Jednocześnie dokumenty Służby Bezpieczeństwa zebrane i zanalizowane przez Matthiasa Barelkowskiego pokazują, że organizacja i jej członkowie byli obserwowani, a oficjalne kontakty z zachodnimi radioamatorami traktowano jako sprawę bezpieczeństwa. Uznanie międzynarodowe i przestrzeń do działania miały cenę: licencje, nadzór i konieczność negocjowania z państwem.[1] Datowanie mistrzostw radiopelengacji wymaga doprecyzowania: Barelkowski podaje organizację mistrzostw w 1978 r., a biogram SP5HS wskazuje Cetniewo 1980 jako pierwsze mistrzostwa świata ARDF. Nie wiadomo, czy oba opisy dotyczą tych samych zawodów. Daty 1978 i 1980 podajemy więc wraz z informacją, z którego opisu pochodzą. [8]
Najostrzejsze przerwanie nastąpiło wraz ze stanem wojennym. W grudniu 1981 r. zawieszono działalność krótkofalarską, odebrano radiostacje i zamknięto je w depozytach. Ich zwrot i ponowne dopuszczanie do użytku zaczęły się pod koniec 1983 r.; wspomnienia klubowe wskazują też, że nie wszyscy wrócili później na pasma.[1][5] Dla hobbystów był to nie tylko zakaz spotkań czy zawodów, lecz odebranie narzędzia, które często budowali sami i które łączyło ich bez pośrednictwa państwowej radiofonii. Kiedy u schyłku lat osiemdziesiątych zmieniał się system polityczny, środowisko było już liczne, technicznie sprawne i osadzone w sieci klubów, lecz doświadczenie kontroli i braku sprzętu pozostawiło trwały ślad.
Źródła i przypisy
[1] Matthias Barelkowski, „Hobby bez granic? Rzecz o krótkofalarstwie w Polsce w latach 1925–1990”, Przegląd Historyczny, t. 109, z. 4 (2018), s. 853–863. Artykuł wykorzystuje m.in. akta PZK, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Służby Bezpieczeństwa. Tekst PDF, zwłaszcza s. 853–861. Wróć do tekstu 2 3 4 5 6 7 8
[2] Zbigniew Rybka, Ireneusz Wyporski, Jan Ziembicki, Historia krótkofalarstwa polskiego, Warszawa: PZK, 1970, cz. 3, s. 109–111. Retrospektywne opracowanie środowiskowe; jego treść jest dostępna w bibliotece materiałów SPOTC. Część 3 (PDF). Wróć do tekstu 2
[3] J. Kowalski SP8HPW, „Krótkofalarstwo w Polsce po II wojnie światowej (od roku 1945 do roku 1957)”, OT20 PZK, bez podanej daty publikacji. Opracowanie środowiskowe z bibliografią obejmującą książkę z 1970 r. i akty prawne; użyte jako pomoc do zasad zezwoleń. HTML. Wróć do tekstu 2
[4] „Klub Łączności LOK SP5KAB”, Czata, nr 5–6/2021, s. 23–25. Wspomnieniowy zarys historii warszawskiego klubu; przykład lokalny, nie opis wszystkich klubów. PDF. Wróć do tekstu 2
[5] Alina Polak, Przemysław Karwowski, „Zielonogórskie krótkofalarstwo – wczoraj i dziś”, Muséion, nr 39 (2017), s. 13–14. Muzealne opracowanie lokalne, w tym wspomnienie o SSTV i zdeponowaniu sprzętu w 1981 r. PDF. Wróć do tekstu 2
[6] Grzegorz Walichnowski, „Andrzej Gamdzyk SP5PO”, SP OTC / PZK, 16 X 2020; retrospektywny biogram środowiskowy. Biogram
[7] Wojciech Kłosok SP9PT, „Radiostacja na wyprawie ‘Alaska 74’”, „Taternik”, nr 4/1975, s. 155–156; relacja uczestnika. Tekst źródłowy zawiera literówkę przy znaku stacji; forma w rozdziale jest potwierdzona biogramem PZK. PDF
[8] Radioklub LOK „Beskid” SP9KRJ, retrospektywna historia klubu; Grzegorz Walichnowski/SP OTC, biogramy Wojciecha Putyły SP8AJK i Krzysztofa Słomczyńskiego SP5HS. Daty i relacje są przypisane tym źródłom środowiskowym. Beskid · SP8AJK · SP5HS Wróć do tekstu 2
[9] „Gazeta Zielonogórska”, 8 października 1965, s. 8; zarządzenie Ministerstwa Oświaty z 16 kwietnia 1964; „Gwarek”, 28 marca 1959. Źródła współczesne wydarzeniom, lecz lokalne; nie dowodzą ogólnopolskiej skali ani realizacji wszystkich planów. Źródło oryginalne 1 · Źródło oryginalne 2 · Źródło oryginalne 3
Źródła uzupełniające
[10] „Gazeta Zielonogórska”, nr 239 (3449), 8 października 1965, s. 8; lokalna relacja o harcerskim ośrodku łączności i obozie SP3ZHC. Skan numeru. Wróć do tekstu
[11] Zarządzenie Ministra Oświaty z 16 kwietnia 1964 r., „Dziennik Urzędowy Ministerstwa Oświaty”, nr 6, poz. 53, s. 52–54; załącznik nr 2 opisuje program szkolnych kół LOK. Skan dokumentu. Wróć do tekstu
[12] Z. Wojakiewicz, „Tarnogórscy chłopcy z radiowym «fiołkiem»”, „Gwarek”, nr 12 (102), 28 marca 1959, s. 1–2; lokalna relacja o harcerskim radioklubie. Skan numeru. Wróć do tekstu
Fotografie
Rozdział nie zawiera fotografii z epoki. Więcej o zdjęciach wykorzystanych w serwisie: Fotografie i prawa.