Po 1989 r. zmieniły się finansowanie, organizacja i dostęp do techniki. Kluby oraz PZK szukały samodzielności, a radioamatorzy eksperymentowali z Packet Radio, 50 MHz i pierwszymi powiązaniami z Internetem.
Po 1989 r. krótkofalarstwo w Polsce nie przeszło prostej drogi od państwowej kontroli do swobodnego hobby. Zmieniły się równocześnie warunki działania stowarzyszeń, finansowanie klubów, dostęp do techniki i sposoby kontaktu. Jedne elementy dawnego zaplecza zniknęły, ale praktyka amatorska szybko szukała nowych dróg: od międzynarodowych spotkań i zawodów po cyfrowe przesyłanie wiadomości przez radio. Ten obraz widać zarówno w historii PZK, jak i w lokalnych dziejach klubów.[5][6]
Wolność organizacyjna i koszt samodzielności
Polski Związek Krótkofalowców (PZK) musiał na nowo określić, jak działać w zmienionych realiach społecznych i gospodarczych. Wydany w grudniu 1989 r. pierwszy numer przedzjazdowego biuletynu PZK przedstawiał nadchodzący zjazd jako okazję do zbudowania struktury odpowiadającej oczekiwaniom członków i realiom ekonomicznym. Ten głos z chwili przełomu pokazuje, że przemiana organizacyjna nie była jedynie formalnością: środowisko debatowało, jak utrzymać wspólnotę bez dotychczasowych warunków działania.[5]
W retrospektywnej historii Sudeckiego Oddziału PZK autor wiąże rok 1990 z gwałtownym wzrostem kosztów lokali i mediów, wycofaniem dotacji oraz końcem wcześniejszego finansowania obiegu kart QSL. Opisuje też konkretne następstwo: klub SP6PCH w Jeleniej Górze utracił lokal przy urzędzie pocztowym w 1992 r., co skłoniło miejscowych krótkofalowców do myślenia o własnym oddziale. W 1993 r. powstał Sudecki Oddział Terenowy; jego siedzibą było prywatne mieszkanie prezesa, bo organizacja nie dysponowała lokalem.[6] To relacja działacza regionalnego, a nie ogólnokrajowe zestawienie klubów, lecz dobrze pokazuje codzienny wymiar samofinansowania: rachunki, lokal, pocztę i wolontariat.
Przekształcenie nie oznaczało zaniku PZK. Biogram Ryszarda Grabowskiego SP3CUG podaje, że po wyborze na prezesa w 1992 r. reaktywował on kilkanaście oddziałów terenowych, odnowił porozumienia z ZHP i LOK oraz prowadził działania na rzecz przydziału pasma 50 MHz i zezwoleń określających moc wyjściową. Autor biogramu przypisuje jego kadencji ponad stuprocentowy wzrost liczby członków, ale nie wyjaśnia, jak obliczono tę liczbę. Liczbę tę podajemy za autorem biogramu.[7] Ważna zmiana polegała na tym, że odnowa struktur i reprezentacja interesów krótkofalowców wymagały coraz większej pracy samych członków.
Od odbiornika i warsztatu do komputera połączonego z radiem
Dostęp do sprzętu w latach 90. nie był po prostu historią taniejących gotowych radiostacji. Wspomnienie SP3CUG o początkach Packet Radio mówi o drogim nawet prostym komputerze, samodzielnym wykonywaniu większości elementów i przerabianiu radiotelefonów z demobilu. Komputer oraz radio tworzyły więc zestaw, który często trzeba było zbudować i zestroić, a nie tylko kupić i podłączyć.[8] Równocześnie pojawiały się nowe możliwości eksperymentu. SP3CUG wspomina, że już w 1991 r. otrzymał od ówczesnego organu administracji łączności zezwolenie na eksperymentalną emisję Packet Radio; w 1992 r. organizował polską grupę 50 MHz, a PZK wspierał sieć pakietową ze środków Fundacji Polsko-Niemieckiej.[7]
Packet Radio łączyło krótkofalarską transmisję radiową z komputerowym przesyłaniem danych. Współczesne podsumowanie PZK opisuje sieć rozwijaną w latach 1990–1999: węzły i radiowe łącza obejmowały długie trasy między miastami, a w niektórych regionach działały bramki do Internetu. To ważne rozróżnienie: Internet i radio nie były w tej dekadzie wyłącznie konkurentami. W pewnym okresie bramki łączyły sieci, a radioamatorzy budowali własne drogi wymiany wiadomości. Dopiero dalszy rozwój Internetu, według retrospektywnej relacji, przyczynił się do stopniowego zaniku części węzłów Packet Radio.[8] Nie wynika z tego, że cyfrowe techniki wyparły łączność głosową czy telegraficzną z całego hobby.
Wspomnienie operatora SP2ONG dodaje szczegół sprzętowy do początków tej zmiany: pierwsze próby Packet Radio podejmował na komputerze Commodore 64 w 1990 r., później rozwijał przesyłanie TCP/IP przez AX.25 i bramki AMPRNET. To historia jednego radioamatora, ale dobrze pokazuje, że cyfrowa sieć powstawała przez łączenie domowego komputera, radia i własnoręcznie budowanych interfejsów. Zachowane zdjęcie interfejsu AHP na Amidze pochodzi z Niemiec i ilustruje międzynarodowy kontekst techniki z 1997 r., nie polski węzeł. SP2ONG, HamNET, s. 4
Interfejs programu AHP do Packet Radio na Amidze, 22 października 1997 r. Fot. Denis Apel, CC BY-SA 3.0, rekord Commons. Zdjęcie pokazuje międzynarodowy kontekst techniki, nie polski węzeł. Wersja zmniejszona i skompresowana, bez kadrowania.
Klubowa kronika SP7PFD ze Starachowic opisuje coroczną pracę terenowej stacji okolicznościowej SP0AK na Wykusie, rozpoczętą w 1990 r. Setki łączności prowadzono z własnej radiostacji SP5WW i agregatu; była to stacja amatorska przy lokalnych uroczystościach, nie konspiracyjna radiostacja AK. Zdjęcie kapliczki z 2005 r. pokazuje wyłącznie miejsce pamięci. [1]
Kapliczka na Wykusie, 28 grudnia 2005. Fot. VindicatoR, CC BY-SA 3.0, rekord Commons. Wersja zmniejszona i skompresowana, bez kadrowania.
Kronika odnotowuje też, że klub kupił TS-510 ze składek w 1992 r.; jeden operator używał własnego SP5WW do maja 1993 r., a później ICOM IC-740, po czym w 1994 r. zbudował miniaturowy SP5WW w obudowie po CB. Wspomnienie innego członka opisuje transceiver Catalina z 1995 r., złożony w około 90 proc. z części magnetowidu. Są to przykłady jednego klubu i operatorów, nie przekrój wyposażenia całego kraju. [1]
Jak lokalne doświadczenie mogło różnić się od tej sieciowej ekspansji, pokazuje harcerski klub SP7ZJJ w Wieluniu. Założony w 1989 r. przez młodzież, zaczął od nasłuchu, kart QSL i starań o własną stację; w maju 1990 r. uzyskał zezwolenie na radiostację, później uruchomił przemiennik UKF i Packet Radio. Klub organizował spotkania ogólnopolskie i gościł aktywistów rozbudowujących sieć pakietową. Jednocześnie w 1994 r. jego pomieszczenie przeznaczono na szkolną pracownię komputerową, a klub przeniesiono do mniejszego lokalu. Lokalna historia wiąże to, dostęp do Internetu i słabsze warunki antenowe ze spadkiem zainteresowania młodzieży oraz zawieszeniem pracy stacji w 1999 r.[9] To szczegółowa, lecz pojedyncza kronika klubowa: pozwala zobaczyć realny konflikt o przestrzeń i uwagę młodych ludzi, nie dowodzi ogólnopolskiego wyparcia krótkofalarstwa przez Internet.
Podczas powodzi opolskiej latem 1997 r. część krótkofalowców pomagała przekazywać meldunki dla wojewódzkiego sztabu i regionalnego radia, gdy telefoniczne połączenia z zalanymi miejscowościami zawodziły. Zbiorowe opracowanie uczestników akcji z sierpnia 1997 r. wymienia 24 miejscowości, operatorów wyjeżdżających z radiem i zasilaniem akumulatorowym oraz zapisywanie relacji przez Packet Radio. To źródło bliskie wydarzeniom, przygotowane przez samych uczestników; równolegle odróżnia ono krótkofalowców od CB, harcerzy i zawodowych służb ratunkowych. Nie należy więc przedstawiać amatorów jako zastępczej jednostki tych służb ani podawać ich liczb bez tego zastrzeżenia. Zbiór relacji opolskich krótkofalowców, sierpień 1997
Otwieranie się na świat i nowe pasma
Zmiany polityczne poszerzyły międzynarodowe kontakty zarówno w eterze, jak i między organizacjami. Biogram SP3CUG odnotowuje umowę współpracy PZK z Lwowskim Klubem Krótkofalowców w 1990 r., polską delegację na targi Ham Radio we Friedrichshafen w 1994 r. oraz pierwszą ekipę PZK w zawodach IARU, pracującą pod znakiem 3Z0HQ. To przykłady instytucjonalnego powrotu do bezpośrednich kontaktów i reprezentowania Polski w międzynarodowym współzawodnictwie. Regionalna kronika Sudeckiego Oddziału opisuje z kolei spotkanie krótkofalowców z Polski, Niemiec i ówczesnej Czechosłowacji w ramach Euroregionu Nysa w 1991 r.; jego praktycznym następstwem były zawody Euroregion Contest w 1992 r. i późniejsza współpraca przy uzgadnianiu łączy Packet Radio przez granicę.[6][7]
W tym samym okresie amatorskie radio służyło też edukacji poza Polską. Podczas misji STS-60 w lutym 1994 r. Siergiej Krikalow korzystał z SAREX do łączności z krótkofalowcami w Moskwie; współczesna relacja prasowa opisuje również kontakt z uczniami. To międzynarodowy kontekst, nie polskie QSO. NASA, STS-60
Późniejszym śladem tej reprezentacji są wyniki SP0HQ w zawodach IARU HF. Oficjalne tabele ARRL podają, że polski zespół zajął siódme miejsce w 1995 r., z 7305 łącznościami. To mierzalny wynik konkretnego zespołu, a nie wskaźnik udziału całego środowiska ani dowód, że każdy klub dysponował podobnymi możliwościami. Wyniki IARU HF, tabela 1995
Nowe możliwości obejmowały również eksperymenty częstotliwościowe. Po staraniach PZK w lutym 1990 r. o zgodę na eksperymenty, stacja 3Z4PAR z Olsztyna uzyskała zezwolenie i pracowała na 50 MHz od 5 do 15 czerwca 1992 r. Książka Pasmo 50 MHz podaje 888 łączności z 28 krajami i 150 lokatorami; współczesne doniesienie zagraniczne potwierdza samą aktywność eksperymentalną, ale nie te statystyki. Współautor SP4TKK opisał też łączność meteor-scatter z G0JHC z 6 czerwca, używając FT-690 i czteroelementowej anteny HB9CV. To relacje autorów eksperymentu, a nie dane o powszechnym dostępie do pasma. [2]
Doniesienia DX z lat 1997–1998 odnotowały operatora SP3BGD pracującego jako HF0POL ze stacji im. Arctowskiego na Szetlandach Południowych. Oficjalny wykaz 22. wyprawy PAN nie wymienia go wśród członków załogi, dlatego opisujemy go jako krótkofalowca nadającego z polarnego QTH, nie jako badacza ani członka wyprawy. Późniejsze opisy podają różne liczby łączności, dlatego nie można wskazać pewnego wyniku tej aktywności. [3]
Program SAREX zakończył się w 1999 r., a zestaw amatorski dla Międzynarodowej Stacji Kosmicznej dotarł na orbitę w październiku 2000 r. i uruchomiono go 13 listopada. Polska strona ARISS/PZK datuje pierwszy planowany szkolny kontakt na 21 grudnia 2000 r. Ten epilog domyka okres transformacji i zapowiada późniejszy rozwój ARISS w polskich szkołach. NASA, historia radia w kosmosie · ARISS Polska/PZK
Krótkofalarstwo amatorskie pozostawało odrębną, licencjonowaną służbą i praktyką techniczną. Fakt, że krótkofalowcy wywodzili się też z klubów LOK czy ZHP, nie czyni ich łączności radiokomunikacją wojskową. Podobnie popularność CB nie jest tu miernikiem liczby licencjonowanych nadawców amatorskich: CB to osobna forma użytkowej łączności radiowej, z innymi zasadami. W latach 90. obok głosu i telegrafii rozwijały się techniki cyfrowe, kluby i współpraca zagraniczna, ale skala tych przemian była nierówna i zależała od lokalnego zaplecza, pieniędzy, pomieszczeń oraz ludzi gotowych poświęcić czas.
Dodatkowe źródła
[1] kronika SP7PFD i wspomnienia operatorów o Wykusie, TS-510, SP5WW i Catalinie; lokalne relacje retrospektywne.. Wróć do tekstu 2
[2] Pasmo 50 MHz (1992), relacja uczestnika i współczesna wzmianka Ham Radio Today; liczby QSO pochodzą z książki autorów eksperymentu.. Wróć do tekstu
[3] współczesne doniesienia DX z 1997–1998 r. o HF0POL i wykaz uczestników wyprawy PAN; brak potwierdzonej liczby łączności.. Wróć do tekstu
[4] VindicatoR, kapliczka na Wykusie, 2005, CC BY-SA 3.0; zdjęcie miejsca pamięci, nie radiostacji.. Źródło oryginalne 1
Przypisy źródłowe
[5] PZK, Biuletyn przedzjazdowy, nr 1, grudzień 1989, s. 1; zdigitalizowany jako dodatek do komunikatu PZK z 2021 r. Opis zmian finansowania związku pochodzi z biuletynu z grudnia 1989 r. PDF Wróć do tekstu 2
[6] SP6BGF, Historia SOT, retrospektywna historia regionalna, strona Sudeckiego Oddziału PZK, fragmenty o latach 1990–1994. Strona Wróć do tekstu 2 3
[7] SP3CUG, biogram oparty na rozszerzonej autobiografii, HM Ryszard Grabowski SP3CUG – XIV Prezes PZK, SP OTC PZK, fragmenty o latach 1990–2000. Strona Wróć do tekstu 2 3
[8] Marian SP6FIG, Co dalej z Packet Radio, komunikat PZK, 2022, część IV, punkt 5; tekst wspomnieniowy o sieci i jej użytkowniku. Strona Wróć do tekstu 2
[9] Historia wieluńskiego krótkofalarstwa, Wieluński Klub Krótkofalarski SP7KED, relacja klubowa, fragmenty o SP7ZJJ w latach 1988–1999. Strona Wróć do tekstu